G. K. Chesterton
Về tính bỉ lậu
Hầu hết chúng ta đều tự hỏi liệu mình có thể tìm ra một định
nghĩa đích thực về tính Bỉ lậu. Bởi nhìn chung thật khó để huỷ hoại, hay thậm
chí phản kháng, một thứ mà ta không định nghĩa được. Tôi hồ nghi, thoạt đầu, rằng
ta có thể phát hiện, trong trường hợp từ này, một điều khó khăn hiện có khi
nhìn vào vô số những từ hiện đại. Chúng được sáng chế sau thời của học thuyết
và định nghĩa. Cùng lắm thì chúng có được tính nghệ thuật và chứa chan cả bầu
không khí. Chúng bắt đầu tượng trưng cho những ấn tượng mạnh vốn khá là thực,
nhưng lại tượng trưng như những biểu tượng, đôi khi có tính thơ, đôi khi tuỳ tiện
và ngẫu nhiên. Và tôi khí tưởng rằng, trong trường hợp của tính Bỉ lậu và những
biểu trưng khác bằng ngôn từ, ta có thể thấy rằng sự điều tra này đã kết thúc cách
quái lạ. Khi ta thực sự đặt thành từ ngữ cái thứ mà ta có ý nói qua từ đặc thù
này, có lẽ ta thấy được rằng nó là một từ quá sái trật để diễn tả thứ kia.
Do đó tính Bỉ lậu (Vulgarity),
như một thói xấu mà tất cả chúng ta đều có thể cảm thấy rành rành (tôi có thể
hình dung vậy) trong bao sự vụ và thói đời quanh ta, lại không thực sự có nối kết
với từ vulgus cổ xưa; càng không nối
kết với cụm profanum vulgus. Đám đông
có những thói xấu riêng mình, nhưng nó không nhất định là bỉ lậu. Khối nhân loại
này có những yếu hèn riêng mình, nhưng ta không nhất định phải cảm thấy những yếu
hèn đó là hành vi bỉ lậu. Cái thứ đặc thù mà ta có ý nói, hoặc đúng ra là cái
thứ tôi có ý nói, khi tôi dùng từ này, là một thứ gì đó tinh tế hơn nhiều và cố
nhiên độc hại hơn nhiều. Nhưng tôi thực sự không biết bất kì từ nào khác dành
cho nó. Tôi có thể dễ dàng đưa ví dụ về nó từ báo chí, nhưng làm vậy đặng lấp đầy
các trang trong sách này lại khí rẻ rúng và bất công. Do vậy, dù hiểu rõ rằng việc
thí nghiệm này là đánh liều, tôi cũng sẽ thử thuyết minh bản chất thực sự của
cái thứ mà tôi gọi là tính Bỉ lậu; và tôi ước gì mình biết được một cái tên tệ
hơn dành cho nó.
Cái mà tôi ý nói Bỉ lậu là thế này. Khi sáu người đàn ông đứng dậy và ta bất thần thấy rằng một trong số họ là một người lùn, thì ta giật mình thấy y bị kìm lại quá đỗi. Ta chỉ nhận ra y bị kìm lại vì y đứng dậy; vì y kéo duỗi bản thân ra đến chiều cao hết mức. Tương tự, khi trí óc của một người tự nó kéo duỗi ra, nhằm phô trương, ấy thế vẫn bị kìm lại, đó chính là sự mở bày mà tôi có ý nói. Chính bằng hành vi phô trương mà ta thấy được gần như chẳng có gì để phô. Khi ai đó tìm cách gây ấn tượng với ta, dù là bằng trí lực hay lòng tự tin, hoặc bằng sự hiểu đời, hoặc bằng quyền uy, hoặc bằng tính nhã nhặn, hoặc thậm chí bằng thi hứng và tinh thần lí tưởng, và ngay ở chính cái hành vi làm vậy đã cho thấy y có những ý tưởng thấp kém về thảy những sự này – đó là tính Bỉ lậu. Nói cách khác, một thứ chỉ bỉ lậu khi chỗ tối hảo của nó lại là chỗ tiện hạ.