G. K. Chesterton - Về tính bỉ lậu

G. K. Chesterton

Về tính bỉ lậu

 

Hầu hết chúng ta đều tự hỏi liệu mình có thể tìm ra một định nghĩa đích thực về tính Bỉ lậu. Bởi nhìn chung thật khó để huỷ hoại, hay thậm chí phản kháng, một thứ mà ta không định nghĩa được. Tôi hồ nghi, thoạt đầu, rằng ta có thể phát hiện, trong trường hợp từ này, một điều khó khăn hiện có khi nhìn vào vô số những từ hiện đại. Chúng được sáng chế sau thời của học thuyết và định nghĩa. Cùng lắm thì chúng có được tính nghệ thuật và chứa chan cả bầu không khí. Chúng bắt đầu tượng trưng cho những ấn tượng mạnh vốn khá là thực, nhưng lại tượng trưng như những biểu tượng, đôi khi có tính thơ, đôi khi tuỳ tiện và ngẫu nhiên. Và tôi khí tưởng rằng, trong trường hợp của tính Bỉ lậu và những biểu trưng khác bằng ngôn từ, ta có thể thấy rằng sự điều tra này đã kết thúc cách quái lạ. Khi ta thực sự đặt thành từ ngữ cái thứ mà ta có ý nói qua từ đặc thù này, có lẽ ta thấy được rằng nó là một từ quá sái trật để diễn tả thứ kia.

Do đó tính Bỉ lậu (Vulgarity), như một thói xấu mà tất cả chúng ta đều có thể cảm thấy rành rành (tôi có thể hình dung vậy) trong bao sự vụ và thói đời quanh ta, lại không thực sự có nối kết với từ vulgus cổ xưa; càng không nối kết với cụm profanum vulgus. Đám đông có những thói xấu riêng mình, nhưng nó không nhất định là bỉ lậu. Khối nhân loại này có những yếu hèn riêng mình, nhưng ta không nhất định phải cảm thấy những yếu hèn đó là hành vi bỉ lậu. Cái thứ đặc thù mà ta có ý nói, hoặc đúng ra là cái thứ tôi có ý nói, khi tôi dùng từ này, là một thứ gì đó tinh tế hơn nhiều và cố nhiên độc hại hơn nhiều. Nhưng tôi thực sự không biết bất kì từ nào khác dành cho nó. Tôi có thể dễ dàng đưa ví dụ về nó từ báo chí, nhưng làm vậy đặng lấp đầy các trang trong sách này lại khí rẻ rúng và bất công. Do vậy, dù hiểu rõ rằng việc thí nghiệm này là đánh liều, tôi cũng sẽ thử thuyết minh bản chất thực sự của cái thứ mà tôi gọi là tính Bỉ lậu; và tôi ước gì mình biết được một cái tên tệ hơn dành cho nó.

Cái mà tôi ý nói Bỉ lậu là thế này. Khi sáu người đàn ông đứng dậy và ta bất thần thấy rằng một trong số họ là một người lùn, thì ta giật mình thấy y bị kìm lại quá đỗi. Ta chỉ nhận ra y bị kìm lại vì y đứng dậy; vì y kéo duỗi bản thân ra đến chiều cao hết mức. Tương tự, khi trí óc của một người tự nó kéo duỗi ra, nhằm phô trương, ấy thế vẫn bị kìm lại, đó chính là sự mở bày mà tôi có ý nói. Chính bằng hành vi phô trương mà ta thấy được gần như chẳng có gì để phô. Khi ai đó tìm cách gây ấn tượng với ta, dù là bằng trí lực hay lòng tự tin, hoặc bằng sự hiểu đời, hoặc bằng quyền uy, hoặc bằng tính nhã nhặn, hoặc thậm chí bằng thi hứng và tinh thần lí tưởng, và ngay ở chính cái hành vi làm vậy đã cho thấy y có những ý tưởng thấp kém về thảy những sự này – đó là tính Bỉ lậu. Nói cách khác, một thứ chỉ bỉ lậu khi chỗ tối hảo của nó lại là chỗ tiện hạ.

Đó là nguyên do nhiều thứ thường được gọi là bỉ lậu đối với tôi dường như không bỉ lậu chút nào. Tay diễn hề mũi đỏ, người đàn ông ngồi trên cái nón của mình, câu chuyện đùa về gã say rượu, những dạng này không thuộc loại mà tôi nghĩ đến; kì thực, chúng là thứ ngược lại. Bởi người ngồi trên cái nón của mình y không đứng dậy. Kẻ say không kéo duỗi bản thân ra; hắn (như lời giải thích của hắn) đang tận hưởng sự thư thái. Tay diễn hề mũi đỏ đâu có giả vờ đang làm điều tối hảo. Những thứ này có thể có những mối nguy hay chỗ yếu hèn của riêng chúng, nhưng chúng đâu có tỏ ý người ta hạ tiện ngay cả khi ở mức tối hảo của mình. Người ngồi trên cái nón trên sân khấu có thể có được vẻ tôn nghiêm toàn bích khi y ngồi trên ghế nhà mình, hoặc khi cởi nón ra trong nhà thờ. Tay diễn hề mũi đỏ, khi y treo cất cái mũi đỏ cùng cái nón bé nhỏ của mình, biết đâu trong đời sống riêng tây lại là sự hoà trộn giữa Bayard¹ và Socrates. Từ Philip say ta có thể gửi lời kháng cáo đến Philip tỉnh. Nhưng ta không thể gửi kháng cáo thêm nữa, nếu ta thấy ngay cả Philip tỉnh cũng là một gã lỗ mãng và cục súc. Nếu y hạ tiện khi ở mức tối hảo của mình, và còn hạ tiện hơn khi y gắng sức gây ấn tượng cho ta bằng sự tối hảo của y, thì ta có được một thứ cảm giác mà tôi không biết gọi bằng tên nào khác. Cảm giác ấy hiện ra khi kẻ dó vờ là Bayard, và gắng gượng lắm cũng chỉ trở thành Barnum.² Cảm giác ấy hiệu ra khi kẻ dó đến nhà thờ và cởi mũ, và chừng như quan tâm nhiều về cái mũ hơn là nhà thờ. Cảm giác ấy hiện ra, tóm lại, khi ở kẻ đó có một thứ chừng như khiến mọi thứ thành ra hạ tiện và san phẳng mọi thứ hắn chạm vào; và nhất là khi hắn chạm vào những thứ đáng trọng và được tôn tụng. Do vậy mới có kẻ trước tiên muốn chứng tỏ hắn là một quý ông, và chỉ chứng tỏ được hai điều: trước tiên, rằng hắn đủ bỉ lậu để ưu ái việc làm một quý nhân hơn là làm một phàm nhân; và thứ nhì, rằng hắn có một quan niệm bị kìm hãm và ngớ ngẩn đến gớm ghiếc ngay cả về cái việc làm một quý nhân. Có kẻ muốn cho thấy hắn sống trong xã hội tối hảo; và qua việc cho thấy như thế còn cho thấy rằng hắn không biết đâu là xã hội tối hảo và đâu là tối hoại.

Có nhiều ví dụ ít nghiêm trọng hơn và thường dễ thứ lỗi hơn, nhưng đây là cái nét làm nên khác biệt. Có kẻ luôn tỏ ra khéo xử mà không có tài khéo xử. Có kẻ đùa giỡn ồn ã và cười ngặt nghẽo, và do đó chứng tỏ rằng y không có khiếu hài hước gì. Có kẻ nói rất nhiều về việc hiểu đàn bà, và mỗi lời hắn nói đã giúp ta có được sự sáng tỏ khiếp khủng để hiểu hắn. Có kẻ kể mấy câu chuyện về tính hoà ái cùng sự thân thiện diệu kì của những tay giàu có mà hắn quen biết, và qua đó tiết lộ tín ngưỡng thầm kín của hắn – rằng mấy tay giàu có là những vị thần còn hắn là kẻ may mắn có được sự sủng ái của những vị thần đó. Thảy những người này đều có cái dấu hiệu mà tôi để cho tiện sẽ gọi là bỉ lậu; cái dấu hiệu rằng họ cho ta cái thước đo về đạo đức và tinh thần của chính họ bằng cách kéo duỗi bản thân họ đến hết mức. Nếu họ thả lỏng chút và xuề xoà và khiêm nhường, ta hẳn không bao giờ nhìn ra được con người họ. Nếu họ không tỏ ra khôn khéo đến thế, ta hẳn không bao giờ biết được rằng họ là hạng xuẩn ngốc. Nếu họ không tỏ ra kiểu cách quý nhân đến thế, ta có lẽ không thấy được họ là phường vô lại.

Nếu tôi đã miêu tả chút chi đó cái điều khôn tả này, tôi sẽ yêu cầu độc giả dõi mắt xuống vô số những cột báo hiện thời, và xem liệu tại đó chẳng phải đang có cái thứ gây tổn hại cho di sản văn hoá chúng ta hay sao, một thứ bỉ lậu hơn hết bởi nó tinh vi. Nó hiếm khi hoặc không bao giờ khiếm nhã, dù ở bất kì mức độ nào tại xứ Anh. Có lẽ nó sẽ bớt nguy hiểm nếu nó bớt phần nhã chính. Nó cứ theo một bên của một đường ranh, nhưng chính cái tư thế đặt mình ở chỗ quân bình trên đường ranh đó là thứ gây chướng. Như tôi đã nói, theo cảm nhận của mình, cái ý hướng về việc buông lung phóng túng không phải bỉ lậu, song cái ngụ ý trở đi trở lại rằng mọi người không nên đi đến chỗ nào khác ngoại trừ những nhà hàng tốt nhất ấy lại là bỉ lậu. Bởi bỉ lậu là một thứ thuộc về những cái nhìn và thậm chí thuộc về những lí tưởng; và con người được xét đoán theo những giấc mơ của họ.

Đoàn Duy chuyển ngữ

Chú thích của người dịch:
[1] Bayard ở đây hẳn là Bayard Taylor, thi sĩ Mĩ thế kỉ 19.
[2] Ý chỉ P. T. Barnum (1810–1891).


Nguồn:

Chesterton, G. K. (2011). On Vulgarity. In Defense of Sanity: The Best Essays of G.K. Chesterton. San Francisco: Ignatius Press.