Anne Carson - Bọt: Về cái cao cả nơi Longinus và Antonioni

 

Tràn

Cái Cao cả là một kĩ thuật documentary. “Documentary: thuộc về, liên hệ với, hoặc dựa vào sự ghi chép tài liệu (documentation); có tính khách quan (objective), thuộc sự thực (factual)” (Oxford English Dictionary). Lấy trường hợp quyển chuyên luận On the Sublime [Về cái Cao cả] của Longinus. Tác phẩm này là tập hợp các đoạn trích dẫn. Nó có những lập luận rối rắm, gần như không có tổ chức, không có kết luận nào có thể diễn đạt gọn lại. Những nỗ lực định nghĩa trong sách chúng thiếu cố kết hoặc lặp ý. Chủ đề then chốt (passion | thụ cảm) bị đình hoãn sang chuyên luận khác (vốn không tồn tại). Bạn sẽ lâm cảnh đọc xong bốn mươi chương (dang dở) mà không biết rõ cái Cao cả thực tế là gì. Nhưng bạn sẽ thấy lòng hưng phấn trước sự ghi chép tài liệu trong sách. Longinus trượt đi từ Homer sang Demosthenes sang Moses sang Sappho bàn về các lưỡi kiếm của thanh thế phô trương. Trích dẫn là gì? Một quote [trích dẫn] (đồng nguyên với quota) là một vết cắt, một phần, một lát cam của kẻ khác. Bạn mút lát cam, vứt cái vỏ, trượt đi mất. Một phần của cái bạn hân thưởng trong kĩ thuật tài liệu là cảm giác của nghề trộm cướp. Thuổng lấy cuộc sống hoặc những câu văn của người ta và chuồn đi với một góc nhìn, vốn được gọi là “objective” bởi vì bạn có thể khiến bất kì thứ gì thành một vật thể bằng việc xử nó theo lối này, và ấy là việc gây lòng hứng thú và nguy hiểm. Ta hãy xem ai kiểm soát sự nguy hiểm.

Ở Chương 20 trong sách On the Sublime, Longinus chúc mừng nhà hùng biện Hi-lạp Demosthenes bởi lẽ ông biết cách làm nên cơn mưa danh từ như các đòn đánh khi thuật lại một cảnh bạo lực:

Bằng thái độ! bằng vẻ mặt! bằng giọng nói! cái gã ra tay đánh có thể làm những thứ với kẻ khác mà kẻ khác không sao miêu tả cho đặng.¹

“Với từ ngữ thế này” – Longinus mỉm cười – “nhà hùng biện tạo nên hiệu ứng tương tự như cái gã ra tay đánh kia – giáng xuống tâm trí các thẩm phán viên hết cú đánh này đến cú đánh nọ” – và ông trích dẫn lần nữa:

Bằng thái độ! vẻ mặt! giọng nói! Khi hắn đánh với tâm thế xấc xược, khi hắn đánh như kẻ thù, khi hắn đánh với hai nắm đấm trần trụi, khi hắn đánh với cú tát vào một bên đầu các vị —²

Luận điểm của Longinus rằng, bằng cách sắp bày cách bạo tàn những danh từ kết liên hoặc những mệnh đề danh từ, Demosthenes hoán chuyển bạo lực của các cú đấm thành bạo lực của cú pháp. Những dữ kiện của ông tràn lên trên cái khuông của văn cảnh gốc và đánh túi bụi vào tâm trí các thẩm phán viên. Hãy trông theo sự tràn này, vốn chuyển di từ gã đàn ông ra tay đánh, đến từ ngữ của Demosthenes miêu tả gã đó, đến các thẩm phán viên nghe từ ngữ này, đến Longinus phân tích toàn bộ tiến trình, đến tôi nhớ lại cuộc luận bàn của Longinus về sự ấy và sau cuối đến bạn đang đọc bản kí thuật của tôi. Cái thời khắc nhiệt cuồng nó vang dội từ tâm hồn này sang tâm hồn kia. Mỗi tâm hồn kiểm soát nó tạm thời. Mỗi tâm hồn hân thưởng nó theo từng trích dẫn.

Louis MacNeice - Li rượu

Li rượu

Cho nó lần nữa nên hình trong tay y –
Thời khắc nắm trọn như li rượu đầy.
Ngồi trơ vơ giữa gian phòng ăn trống trải...
Từ mấy ngọn đèn chùm tuyết đà rơi rơi
Tụ lại hàng lớp vây quanh ghế ngồi
Và bóp nghẹt con đường nơi cánh cửa xoay.
Thực khách sau cuối, như con rối diễn thoại
Bị bỏ rơi, mắt chăm chú trước y, van cầu:
'Cho nó lần nữa nên hình trong tay tôi'.

— Louis MacNeice

Bắc Đảo - Trọn vẹn

Trọn vẹn

ở điểm cùng tận của một ngày trọn vẹn
mấy tên bé mọn kia đi lùng kiếm ái tình
để lại nơi hoàng hôn những vết sẹo

tất phải có giấc ngủ trọn vẹn
tại đó thiên sứ đem lòng bận tâm đến
đặc quyền được khai hoa

vào lúc tội ác trọn vẹn được thực thi
thời đồng hồ đúng giờ
thời hoả xa lăn bánh

trong hổ phách một ngọn lửa trọn vẹn
mấy vị khách của chiến tranh
vây nó đặng sưởi ấm

sân khấu lạnh lẽo, ánh trăng trọn vẹn dâng lên
tay dược sĩ nọ đương pha chế
chất kịch độc thời gian

— Bắc Đảo

Bắc Đảo - Kì lộ hành - Đệ nhất chương

Kì lộ hành – Đệ nhất chương

Đi mất là biển cả, trở lại là bọt nước
Đi mất là dòng nước sông xuân, trở lại là đáy sông trơ trống
Đi mất là bầu trời trong, trở lại là mũi tên reo
Đi mất là hạt mầm, trở lại là sổ sách kê khai
Đi mất là cây, trở lại là củi
Đi mất là lửa lớn, trở lại là băng sương
Đi mất là truyền thuyết xưa cũ, trở lại là dao ngôn
Đi mất là chim bay, trở lại là mấy dòng thơ
Đi mất là yến tiệc tinh tú, trở lại là nền bạo chính trong đêm
Đi mất là bách tính, trở lại là đế vương
Đi mất là mộng, trở lại là bài ca
Đi mất là bài ca, trở lại là con đường
Đi mất là con đường, trở lại là miền đất khách
Thứ đi mất thứ đi mất là sự truy vấn khôn cùng
trở lại không một tiếng vọng vang 

Ta là lão ngư phu từ chốn bỉ ngạn
Giăng ra tấm lưới trầm lặng thâu vào câu chuyện bão dông
Ta là tay thợ rèn đúc dục vọng vô hình
Cho sắt thép kiên cường thêm nhờ cơn đau tôi lửa
Ta là cô thợ bên dây chuyền sản xuất dệt may
Dùng đường kim kín nhặt truy tìm gia hương giữa mây trời
Ta là kẻ tổ chức bãi công cho thợ mỏ
thích phóng âm lượng khí đốt trong từ ngữ đen sì
Ta là ngục tốt coi giữ cả đời mình
cho bầy ngựa phi nơi chìa khoá xuyên qua lỗ ngàm ánh sáng
Ta là người thủ thư già mắt kém
lắng nghe bụi đất và gió hiu trầm tư trên trang giấy
Ta là quân vương trú ở ngục tù nội tâm
khi lụa từ khung cửi khôi phục ánh ráng chiều trong mây
nhìn cảnh tà dương lưu phóng trong tấm gương đồng 

Đã đến lúc tiếng chuông sớm mai gióng giả
Đã đến lúc linh hồn nơi vực thẳm trổi lên
Đã đến lúc những tiết mùa chớp mắt
Đã đến lúc hoa nở hoa tàn nhổ ra hột trái cây
Đã đến lúc mạng nhện dựng lại luận lí
Đã đến lúc nã súng hạ sát kí ức cũ xưa
Đã đến lúc kẻ hành hình thèm khát chiếc giường trống vắng
Đã đến lúc ánh sao nối liền người sống và kẻ chết
Đã đến lúc nữ nhân cười dịu nhẹ trên mẩu quảng cáo
Đã đến lúc mãnh hổ ngân hàng xổ lồng thoát ra
Đã đến lúc những bức tượng đá cất bước đi
Đã đến lúc còi tàu rít chói tai lật nhào bầu trời
Đã đến lúc Thời đại Nặc danh
Đã đến lúc thi ca tiết lộ thiên cơ
Đã đến lúc rồi

— Bắc Đảo

Zbigniew Herbert - Tại sao những tác giả cổ điển

Tại sao những tác giả cổ điển

 

1 

ở thiên bốn trong quyển Chiến tranh Peloponez
Tukidydes kể lại cuộc viễn chinh thất bại của mình 

giữa những diễn văn dài từ các thủ lĩnh
chiến-trận vây-hãm dịch-bệnh
mạng lưới dày đặc các mưu đồ theo đường toan tính ngoại giao
hồi truyện đây tựa cái kim
trong một khu rừng 

xứ Amfipolis thuộc Hi-lạp
rơi vào tay Brazydas
bởi Tukidydes đem binh cứu viện muộn màng 

vì lẽ ấy ông đền trả cho thành phố quê nhà
bằng án lưu đày chung thân 

Quân lưu đày mọi thời
đều biết đó là cái giá ra sao 

2 

tướng lĩnh trong mấy cuộc chiến gần đây
nếu việc tương tự xảy đến với họ
ắt quỳ gối than van trước hậu thế
ngợi ca tính anh hùng cùng sự vô tội bản thân 

họ khống cáo hàng thuộc hạ
những đồng liêu kị đố
những ngọn gió tai ương 

Tukidydes chỉ nói
rằng mình có bảy con thuyền
trời lúc ấy mùa đông
và ông đã giong thật chóng 

3 

nếu nghệ thuật có chủ đề
là chiếc bình vỡ tan
tâm hồn nhỏ vỡ tan
cùng một nỗi xót mình to lớn 

cái lưu lại sau chúng ta
sẽ tựa hồ tiếng những tình nhân khóc nức
trong một khách sạn nhỏ dơ dáy
khi giấy dán tường hửng nắng rạng đông 

— Zbigniew Herbert

William Wordsworth - [Thế giới với ta quá sung dật]

Thế giới với ta quá sung dật; muộn và sớm,
Thâu nhận và tiêu tốn, khí lực thành ra phế tàn:
Trong Tự nhiên thứ thuộc về ta thật hiếm thấy;
Cả tâm hồn ta đã cho đi tận, bởi món lộc nhờm!
Biển khơi ấy phơi trần bầu ngực dưới trăng suông;
Muôn ngọn gió sẽ rít kêu hàng bao canh dài,
Và nay quần tụ lại tựa như hoa ngủ say;
Trước thứ này, trước mọi thứ, ta là kẻ lạc nhịp.
Nó không lay động ta. – Chúa cao cả! Tôi thà là
Kẻ Dị giáo ngậm lấy một tín niệm xa vắng;
Để tôi đây, đứng ở miền thảo nguyên êm ả,
Thoáng trông thấy điều khiến lòng bớt nỗi trơ vơ;
Mục kích cảnh Proteus trổi lên nơi biển cả;
Cũng nghe được già Triton cất tiếng tù và.

— William Wordsworth

Edvard Kocbek - Cây

Cây

tôi nghe tiếng cây và tôi thấy cây
tôi nằm dưới bóng râm chỗ nó
hoặc chạm nó rồi quật ngã,
chặt thành nhiều khúc rồi cho vào bếp lò
hoặc dùng nó dựng nên căn lán,
bất kể làm gì với nó
nó mãi là cái cây,
bất khả phân, bất khả diệt
tiếng gió xào xạc cả ngày cả đêm,
trong bếp lò, trên giường, trong bóng râm,
giữa các dòng chữ trên tờ báo
và trong làn khói giữa đất trời,
cây như bóng râm và ngơi nghỉ,
cây như chiếc nôi và quan tài,
cây như trung tâm chốn thiên đàng,
cây như tiếng xào xạc và lặng thinh,
cây như cây
và cây như từ ngữ.

— Edvard Kocbek