Czesław Miłosz - Miłosz ABC – Sự mầu nhiệm

 Miłosz ABC – Sự mầu nhiệm (Miraculousness)

Là một con người và sống giữa con người là điều mầu nhiệm, dẫu cho ta biết được các việc gớm ghiếc và các tội ác mà người ta có khả năng thực hiện. Ngày ngày ta cùng nhau dựng nên một tổ ong khổng lồ có hàng triệu ô trong đó ta đặt vào bao thức mật ngọt như các ý nghĩ, các khám phá, các phát minh, các công việc, các cuộc đời. Ngay cả lối loại suy ấy cũng khó lòng chính xác; nó quá tĩnh tại, bởi lẽ công việc tập thể của ta, dù ta gọi nó bằng tên gì – xã hội, văn minh, polis trong Hi-lạp ngữ – đều luôn biến đổi và tự trưng chính nó ra theo nhiều màu khác nhau, lệ thuộc vào thời gian hoặc lịch sử. Một lần nữa, đây cũng là một miêu tả chưa đủ đầy, do nó làm lơ điều quan trọng nhất hạng: rằng sự sáng tạo tập thể này được trao cho sự sống bởi nguồn nhiên liệu riêng tây, ẩn tàng chính là những khát vọng và quyết định cá nhân. Sự lạ lùng về trách nhiệm khác thường của con người chủ yếu nằm ở chỗ họ là một sinh vật hoạt kê, đời đời thiếu chín chắn, đến độ rằng một nhóm trẻ con có tâm tính rất ư thất thường, cười đây khóc đó, lại là minh hoạ rõ nhất cho sự thiếu tôn nghiêm của con người. Một vài năm trôi đi, rồi bất thần chúng là người lớn, nắm quyền kiểm soát và được cho là sẵn sàng đưa ra các tuyên cáo về các chuyện công và thậm chí – ai mà mong chờ điều này kia chứ! – còn tự mình lãnh lấy bổn phận làm cha làm mẹ, mặc dù chuyện hẳn sẽ tốt đó nếu trước nhất họ có hẳn cho mình cả một cuộc đời để sửa soạn cho điều này.

Chính là họ, mang vẻ mặt tươi vui nhưng lòng lại không đoan chắc về chính mình, luôn có nỗi hồ nghi ghé qua tâm trí rằng người láng giềng của họ biết điều gì đó trong khi họ chỉ vờ là biết – đích xác chính những sinh vật lưỡi cột chặt, lòng do dự này, là những kẻ mang lấy tính cách và tài năng trời phú cho, là những kẻ duy trì một xâu chuỗi nối các thế hệ.

Nếu đây chỉ là một loài động vật nó sống, chết và tiêu vong không một vết tích, thì ta có thể chỉ cần lặp lại lời sách Giảng viên: “Phù vân, quả là phù vân; tất cả chỉ là phù vân.” Nhưng như một người từng nói, “Có một thứ siêu nhiên trong trí năng con người.” Hoặc, diễn đạt lại câu này, thần tính là cố hữu trong con người. Nguyên mẫu của con người, Adam Kadmon của phái Kabała, chẳng phải ngụ ngay trong lòng của đấng Hằng hữu sao? Phúc âm Jana bàn về Ngôi lời Nhập thế (“Lúc khởi đầu đã có Ngôi lời, và Ngôi lời vẫn hướng về Thiên Chúa . . . Vạn vật được Người tạo thành”), cung ứng câu trả lời hoàn chỉnh nhất cho câu hỏi: Loài này được tạo ra để làm chi?

Một tộc khỉ kinh tởm, làm ra các vẻ mặt ghê rợn, ngu xuẩn, giao cấu, thét lên, sát hại nhau. Sau khi một lượng chết chóc to lớn như vậy xảy ra do người thực hiện đối với người trong thế kỉ hai mươi, làm sao ta có thể ngợi khen tộc này? Các việc làm của chúng không xứng với hình ảnh đám trẻ con ngây thơ trong lớp học, cũng không xứng với khả năng đạt được tri thức tối thượng của tâm hồn. Nhưng sự mâu thuẫn, không nghi ngờ gì, chính là một phần không thể tách li của thân phận con người, và điều đó thôi cũng đủ làm nên nguồn cơn của sự mầu nhiệm.

Đoàn Duy chuyển ngữ
Hà-nội, 2026.01.02

 

Nguồn:
Czesław Miłosz; Miłosz’s ABC’s (bản dịch Anh văn của Madeline G. Levine); Farrar, Straus and Giroux, 2001.