Đêm, biển
Buổi đêm biển tăm tối, u thảm,
và nói lời thầm thì khốc khô
Nên ta nhận ra nó
có nỗi kín thẹn lòng: sáng soi
nhờ ánh phản chiếu
buổi đêm, nó bần hèn như ta vậy,
tối đen, bị ruồng bỏ;
nó nhẫn nhịn đợi chờ vầng dương quay lại
— Adam Zagajewski
Biên giới
Mùi của những con dế mang hơi
xăng
VLADIMIR HOLAN
Người nghèo chờ bên đường biên giới
và gửi ánh nhìn hi vọng về phía bên kia
Mùi của những con dế mang hơi xăng
sơn ca hót
bản rút gọn một bài thánh ca
Hai phía biên giới nhìn sang hướng đông
Bắc là hướng đông
Và nam là hướng đông
Ô-tô nọ chở quả địa cầu to
chỉ bày ra đại dương
Một bé gái ngồi trên chiếc Fiat 125 cũ xưa
làm bài cách cẩn trọng
trong quyển tập kẻ dòng xanh lục—
nơi nơi đều có đường biên giới
— Adam Zagajewski
Núi
Khi đêm gần kề
núi trong trẻo và tinh khôi
— tựa hồ một sinh viên triết
trước kì thi.
Mây tháp tùng vầng dương tối
đến cuối đại lộ khuất nẻo đàng kia
rồi chầm chậm rời chốn ấy,
nhưng nào có ai kêu.
Nhìn, nhìn ngấu nghiến vào,
khi trời nhá nhem dần loang,
nhìn lòng đừng mãn ý
nhìn không sợ điều chi.
— Adam Zagajewski
Adam Zagajewski
Thuần phác và kinh nghiệm
Ta mang ơn William Blake về hai tập thơ trứ danh Songs of Innocence và Songs of Experience. Theo bản năng ta có khuynh hướng đọc theo thứ tự thời gian các bài thơ của Blake: đầu tiên là thuần phác, rồi sau đó, bù lại bằng đau khổ, kinh nghiệm. Thực sự cần phải thế? Liệu thuần phác có thực sự là thứ ta mất đi, như tuổi thơ, một lần và mãi mãi? Phải chăng không thể có chuyện kinh nghiệm cũng có thể bị mất đi? Kinh nghiệm là một dạng tri thức, và không thứ gì tan rã dễ như tri thức. Điều này cũng đúng với tri thức luân lí, tức là sự khôn ngoan. Một người sống sót từ trại tập trung, phẩm giá và cảm thức đạo đức còn nguyên vẹn, sau đó vẫn có thể thay đổi thành một kẻ vị kỉ tự phụ, có thể gây tổn thương một đứa trẻ. Nếu y nhận ra điều này và bắt đầu hối tiếc, y sẽ trở về trạng thái thuần phác.
Đó là nguyên do tại sao để kinh nghiệm ở sau cuối có thể không phải là điều đúng. Thuần phác theo sau kinh nghiệm, không phải lối ngược lại. Thuần phác phong phú hơn về kinh nghiệm, nhưng nghèo nàn hơn về lòng tự tin. Ta biết rất ít chuyện. Ta hiểu một điều gì đó trong một lúc rồi quên nó đi, hoặc ta phụ bạc cái thời khắc hiểu biết đó. Sau cùng tồn tại sự thuần phác, sự thuần phác cay đắng của vô tri, của tuyệt vọng, của lòng hiếu kì.
Adam Zagajewski
Từ thế giới khác
Các bài thơ đến từ thế giới khác. Từ thế giới nào? Từ thế giới nơi đời sống nội tâm nó sống. Thế giới ấy ở đâu? Tôi không biết nổi. Các ý tưởng, các ẩn dụ và các tâm cảnh đến từ thế giới khác. Đôi khi chúng chất ngất niềm tin cao kì, lúc khác chúng toát ra sự khinh miệt hay mỉa mai. Chúng xuất hiện ở những thời điểm lạ lùng, không ai mời, không ai báo trước. Ấy thế khi chúng được kêu gọi, chúng lại muốn tránh đi không lộ diện.
Trên các con phố Paris, các diễn viên kịch câm hay xuất hiện làm trò tiêu khiển cho đám đông xem bằng cách bắt chước dáng đi của một người qua đường nghiêm trang nào đó đang hối hảo đến sở làm, mang cái cặp nặng trịch trên tay và những ý nghĩ nặng trịch trong đầu. Họ sẽ đi theo người đó, bắt chước đến từng chi tiết trong lối di chuyển, khuôn mặt, dáng đi đứng, vẻ nghiêm trang, vẻ hối hảo, vẻ miệt mài của người đó. Vào cái giây phút người qua đường đó nhận thấy rằng đi theo y là một con khỉ di động đương nhại y, cuộc vui kết thúc, mọi người cười phá lên, còn nạn nhân của trò đùa sẽ nhanh bước chân và lẩn vào một con đường nhỏ; người diễn viên ấy sau đó cúi chào và thu tiền.
Cuộc sống của tinh thần làm trò khỉ bắt chước thế giới nghiêm trang của chính trị, lịch sử và kinh tế theo cùng lối như vậy. Nó đi ngay đằng sau thế giới đó, từng bước một, lúc buồn lúc vui. Nó đi theo thế giới thực như một thần hộ mệnh tóc đỏ rồ điên rồi kêu la hoặc phá lên cười, chơi vĩ cầm hoặc đọc thơ ra tiếng. Khi thực tại cuối cùng nhận thấy nó không một mình, thì cái bóng ma kia cúi chào công chúng rồi mất dạng.
Các bài thơ đến từ thế giới khác. Từ đâu? Tôi không biết.
Adam Zagajewski
Trong thư viện
Tôi đang ở trong một thư viện lớn. Tôi nhướng mắt lên khỏi một tập thư từ của Keats và quan sát những người kế cận, những độc giả khác. Họ chủ yếu là sinh viên, thuộc cả hai giới tính. (Vì tôi đã bốn mươi tuổi, nên đối với tôi họ trông như đám trẻ con; và tới phiên tôi thì tôi trong mắt họ là một ông già, một công dân lớn tuổi.)
Các cô đôi lúc lại mở hộp phấn sáp bỏ túi ra và nhìn mặt mũi mình trong gương, như thể xem coi liệu rằng sự tiếp xúc với văn hoá có làm nước da của họ tàn tạ đi không. Thư viện nằm ở Paris; nhiều người mang theo chai nhựa đựng đầy nước khoáng – Evian, hay Volvic, hay Vichy – nhãn sau cuối có những mối liên hệ lịch sử đối với dân ngoại quốc.
Các bạn sinh viên khom người trên mấy quyển sách và sao chép các trích dẫn dài, bất tận từ sách. Bên dưới cái ngòi bút bi, các tờ giấy trong mấy quyển vở lớn bắt đầu quăn lại một chút, như thể bị lửa táp phải. Quả tình là chúng ta sống trong kỉ nguyên máy tính, nhưng những sinh viên này vẫn dời chuyển các trích dẫn dài sang các trang giấy trong quyển vở, cứ như thể họ đương sống ở thời Trung-đại.
Kẻ phiêu bạc
Tôi tiến vào phòng chờ trong một nhà ga.
Không một làn hơi.
Tôi mang một quyển sách trong túi,
mấy vần thơ của ai đó, các vết của linh hứng.
Ở cổng vào, trên mấy băng ghế, hai kẻ lang thang và một kẻ say
(hoặc hai kẻ say và một kẻ lang thang).
Cuối phòng đàng kia, một cặp vợ chồng già, thanh lịch rất mực, ngồi
nhìn chăm chú đâu đó trên đầu, hướng đến Ý và bầu trời.
Chúng ta luôn chịu chia cắt. Nhân loại, các dân tộc,
các phòng chờ.
Tôi dừng lại một lát,
lòng do dự nỗi khổ đau nào tôi nên
tham gia.
Sau rốt, tôi chọn chỗ ngồi ở khoảng giữa
rồi bắt đầu đọc sách. Tôi một mình nhưng chẳng cô đơn.
Một kẻ phiêu bạc không phiêu bạc.
Sự mặc khải
bập bùng rồi tan biến. Những ngọn núi hơi thở, những thung lũng
hẹp. Chia cắt vẫn tiếp diễn.
— Adam Zagajewski