Czesław Miłosz - Phải nên, không nên

Phải nên, không nên

Người ta không nên yêu lấy mặt trăng.
Cây rìu trên tay y chớ nên mất đi sức nặng.
Vườn cây nên dậy mùi táo thối
Và nên để tầm ma mọc lên ít nhiều.
Người ta khi nói không nên dùng lời theo lòng mê thích,
Cũng chớ tách chẻ hạt ra hầu thấy được thứ bên trong.
Không nên làm rơi vụn bánh mì, cũng chớ nên nhổ vào lửa
(Ít ra tôi được dạy như thế hồi ở Lithuania).
Khi bước lên những bậc thang cẩm thạch,
Kẻ lậu hèn ấy, hãy lấy giày cố khoét cho chúng mẻ ra
Như nhắc rằng những bậc thang đâu thể còn đó hoài hoài.

— Czesław Miłosz

Ambrose Bierce - The Devil's Dictionary - Chửi thề

Chửi thề (Curse) (động từ). Là dùng một cây hèo ngôn từ làm điệu bộ tuồng như hăng hái dốc sức quất tới tấp.^[1] Đây là một hoạt động mà trong văn chương, nhất là trong hí kịch, thường làm cho nạn nhân đến chỗ vong mạng. Dầu vậy, cái hoạ lãnh phải một đòn chửi thề là một mối nguy cơ chỉ làm nên một khoản nhỏ khi người ta ấn định các mức phí bảo hiểm sinh mạng.

Czesław Miłosz - Miłosz ABC – Tởm lợm

Czesław Miłosz

Tởm lợm (Disgust)

Chính Józef Czapski kể tôi nghe câu chuyện này xảy ra hồi Cách mạng Nga. Trong một tiệm ăn ở ga tàu hoả, có một người đàn ông đang ăn, một người trông biệt khác với khung cảnh xung quanh nhờ vào lối vận y phục và cử chỉ, và đây hiển nhiên là người thuộc giới trí thức tiền chiến. Ông ấy thu hút sự chú ý của một đám lưu manh cũng đương ngồi ở tiệm. Chúng qua bàn ông ấy rồi bắt đầu chế giễu ông ấy, sau cùng thì chúng còn nhổ vào xúp của ông ấy nữa. Người đàn ông này không làm gì để tự vệ và cũng không gắng sức xua đi bọn côn đồ. Chuyện này diễn ra cả một đỗi lâu. Đột nhiên ông ấy rút ra khỏi túi một khẩu súng lục, đưa nòng súng vào miệng rồi tự bắn mình. Hẳn nhiên cái ông ta gặp phải ở đây chính là giọt nước cuối cùng của một cái li vốn đã đầy tràn cảm giác gớm ghê trước cái xú lậu vốn đã dấy lên trong lòng bấy lâu. Rõ ràng ông ta là người mong manh, được nuôi dạy ở một chốn hoà nhã trước đây từng bảo vệ ông tránh được thực tại bị xử hung bạo vốn được các thành phần hạ lưu chấp nhận là lẽ bình thường. Sự hung bạo và bỉ lậu ấy đã vươn tới được bề mặt cùng với cuộc cách mạng và trở thành một phẩm chất của đời sống Xô-viết.

Năm 1939, cư dân Wilno và Lwów bất thần khám phá ra vẻ xám xịt và xú lậu của đời sống thế này. Tôi dám đánh liều mà đoán định rằng Stanislaw Ignacy Witkiewicz đã tự sát không hẳn do nỗi khiếp sợ mà do cơn tởm lợm trước cái điều ông biết sẽ xảy đến, cái mà ông đã miêu tả trong những chương sau cùng của quyển tiểu thuyết Pożegnanie jesieni (Giã từ mùa thu). George Orwell, người chưa từng đọc Witkiewicz, sau rốt đã tả đời sống thường nhật dưới sự cai trị của trật tự mới theo cùng một cách ở trong quyển 1984: xám xịt, nhơ nhuốc, chán chường, đủ các mùi bay ra từ mấy tiệm ăn rẻ tiền. Gọi cái loại mẫn cảm này là “mĩ cảm” thì chưa rốt ráo. Tốt hơn ta nên ngẫm xem trong cuộc nhân sinh thì điều chi không thể cam chịu được và ngẫm về cái sự quy tụ những điều này về một mối trong một số hoàn cảnh nhất định. Từ đó dẫn đến một kết luận rằng bảo vệ con người là một sự cần thiết, thậm chí, nếu cần, bằng cách gói họ lại trong một vỏ bọc của các ảo tưởng.

Arthur Koestler - Từ ngữ và vũ khí

Arthur Koestler

Từ ngữ và vũ khí

Bài nói chuyện khai mạc cuộc Triển lãm Sách Quốc tế tại European Forum, Alpbach, tháng Tám 1959.

 

Khi các vị mở một cuộc triển lãm sách, người ta kì vọng các vị sẽ nói mấy thứ êm ái về sức mạnh của ngôn từ, hay sức mạnh của tâm trí đối với vật chất. Tôi tin vào cả hai, và tôi tin rằng đa số các vị tin vào cả hai. Điều tôi muốn nêu ra là những kẻ cầm giữ vận mệnh các vị không tin vào điều nào trong số đó, mặc dù họ thường vờ rằng mình có tin.

Làm sao ta có thể giải thích được rằng, trong thời đại khi con người di chuyển ở vận tốc âm thanh, và âm thanh được truyền ở vận tốc ánh sáng, dầu vậy việc tự do lưu thông từ ngữ lại bị chặn đứng bởi một bức tường vô hình chạy quanh địa cầu; làm sao có thể có chuyện rằng trạng huống này giờ đây đã kéo dài bốn mươi năm, dài hơn quãng thời gian của một thế hệ?

Đi trách cứ phía bên kia sẽ không đưa ta đi đến đâu. Một bông hồng là một bông hồng, một con nhím là một con nhím, và một nhà nước toàn trị là một nhà nước toàn trị. Bản tính của con nhím đòi hỏi nó phải xù lông lên trước ngôn từ, và bản tính của nhà nước toàn trị đòi chuyện họ phải tự bảo vệ mình bằng một bức màn kiểm duyệt xù lông, những trạm chặn sóng vô tuyến, những biên giới khép đóng. Bản tính một nhà nước toàn trị còn là can đảm khi đối diện các mối đe doạ hữu hình và hèn nhát khi đối diện mối đe doạ duy nhất mà họ sợ: ngôn từ.

Các vị lãnh đạo của phương Tây không nhận ra được chỗ yếu nhược này bởi vì họ đặt nhiều tin cậy vào sức mạnh của vũ khí hơn là vào sức mạnh của từ ngữ. Nếu chuyện không phải vậy, bức tường lặng thinh vây quanh nửa thế giới này hẳn không tồn tại được, gần như bất khả xâm phạm, trong bốn mươi năm trời.

Đằng sau bức tường ấy, lần đầu tiên trong lịch sử, người ta đạt được một thế độc quyền Nhà nước hoàn toàn, không chỉ đối với sản xuất và phân phối thương phẩm, mà còn đối với sản xuất và phân phối ý tưởng, quan điểm và cảm xúc. Đây không phải lời cáo buộc, đây là lời phát biểu một thực tế. Nhưng thực tế còn là chuyện rằng sự cộng tồn bắt đầu ở chỗ sự hồ nghi liễu kết. Một sự hồ nghi chỉ có thể kết liễu được khi sự tự do lưu thông từ ngữ được khôi phục.

Xét theo bản chất các sự vật, tự do mậu dịch về từ ngữ là điều lợi ích cho ta và kháng chống lại lợi ích của phía bên kia  Do vậy ta phải khiến nó trở thành một phần của cuộc mà cả ngoại giao và sẵn sàng trả một cái giá để có được nó. Nghe chừng đáng ngạc nhiên, toan tính này chưa bao giờ được thực hiện. Các vị lãnh đạo của chúng ta mà cả các vấn đề về thủ tục, các vấn đề về vũ khí, các vấn đề về sự công nhận ngoại giao, nhưng các món vũ khí tâm lí chưa bao giờ được khiến trở nên một luận điểm mà cả nghiêm túc.

Marin Sorescu - Những từ đầu tiên

Những từ đầu tiên 

Những từ đầu tiên nhiễm ô uế
Tựa con nước trên sông buổi sáng nọ
Chảy cùng mớ nhuốc nhơ
Nào quảng cáo nào tin trang nhất các báo.
Thức tôi uống chỉ mỗi ý nghĩa từ trí óc thẳm sâu,
Là thứ chim và cỏ và đá cùng uống.
Để mọi sự chảy trôi
Lên tới bốn thứ nguyên tố,
Lên tới nước và đất và lửa và khí.

— Marin Sorescu

Novica Tadić - Những dao, giấc mộng

Những dao, giấc mộng 

Tôi mơ thấy trên một bề mặt phẳng
Tôi đã bày ra sao những con dao
            đủ hình đủ cỡ.
Ở đó đã sẵn có nhiều dao đến mức
            tôi không thể đếm nổi,
cũng chẳng thấy hết đặng. Ai đó đã toi đời
            bởi một trong những con dao ấy.

— Novica Tadić

Nichita Stănescu - Câu chuyện tình cảm

Câu chuyện tình cảm

Rốt cuộc, ta gặp nhau càng lúc càng thường.
Một bên giờ đồng hồ là tôi,
còn em, bên kia,
tựa như hai tay nắm chiếc bình tro.
Chỉ từ ngữ lượn bay giữa đôi ta,
đàng trước và đàng sau.
Chúng xoáy lượn hiển hiện gần như,
đoạn thì,
tôi khuỵu gối thụp xuống,
ấn khuỷu tay vào mặt đất,
chỉ đặng nom xem mấy lá cỏ ra sao
khi rạp mình bên dưới đám từ ngữ,
tuồng như dưới chân một sư tử chạy phóng qua.
Từ ngữ chúng xoay xoay giữa đôi ta,
đàng trước và đàng sau,
và tôi càng yêu em, chúng càng
lặp lại - trong cơn xoáy lượn hiển hiện gần như,
da capo - cái kết cấu làm nên vật chất.

— Nichita Stănescu