"Tự nhiên" là cái ta thấy –
Ngọn đồi – buổi ban Chiều –
Con Sóc - Nhật thực - con Ong nghệ kia –
Đâu – Tự nhiên là Trời cao –
Tự nhiên là cái ta nghe –
Chim Bobolink - Biển khơi –
Tiếng sấm – con Dế nọ –
Đâu – Tự nhiên là sự Hoà âm –
Tự nhiên là cái ta biết –
Nhưng không thuật nào nói đặng –
Trí khôn Ta bất lực vô ngần
Trước lẽ Giản đơn của người
— Emily Dickinson
António Lobo Antunes
Lí thuyết và thực hành của những ngày Chủ nhật
Tại sao những ngày Chủ nhật dài đến thế vậy Filomena? Chín giờ anh không cần phải tới
sở làm, em không cần phải tới nhà trẻ lúc tám rưỡi, nên chúng ta dậy trễ, ăn sáng ở quán cà-phê ấy, mua báo, thuê hai cuốn phim ở tiệm
băng video.
(phim hình sự cho anh và phim
lãng mạn cho em)
không ai ra lệnh ta, không ai
đòi ta điều gì, không ai
phiền ta,
vậy tại sao những ngày Chủ nhật dài đến thế vậy Filomena, tại sao luôn vào cùng
giờ đó trên đồng hồ, tại sao có chuyện anh thấy muốn thứ gì đó mà anh không biết là gì, thay vì ở đây cùng em? Và anh yêu em, thật vậy, lẽ
ra anh nên cảm thấy lòng dễ chịu, nhưng lại không, đó chẳng phải nỗi sầu lo, chẳng
phải cơn uất muộn, chỉ là một cảm giác mô hồ, một cơn khó chịu, một nỗi bất an
mà anh không hiểu và tuy vậy anh không thể hình dung anh chỉ một mình, anh không
thể hình dung anh thiếu em, anh yêu gương mặt em, thân thể em, anh cưới em vì tình
yêu, tại sao những ngày Chủ nhật dài đến thế vậy Filomena?
chuyện không liên quan đến khu phố này, anh thích khu phố này, chuyện không liên quan đến căn hộ này, ba phòng là đủ lắm rồi, và ta còn có cả ban-công, quang cảnh, Queluz, con sông, mấy con thuyền, nếu ta muốn ta có thể đến Sintra hay Cascais, đi rạp phim ở Amoreiras, ta có thể đi ngắm đồ ở các cửa hàng, ta có thể đi Cacém chơi bài với anh trai em cùng cô vợ anh ấy, anh trai em nằm ườn trên sofa, râu chưa cạo, tay chống cằm, trông buồn chán hết sức, hay đổi kênh truyền hình và ăn bỏng ngô trong túi giấy bồi và vợ anh ấy trong bếp cứ xuỵt đuổi bọn trẻ con ra ngoài và đang ủi đồ. Em có nghĩ là họ thấy Chủ nhật nó dài không Filomena? Em chui vào bếp để nói chuyện, anh ăn bỏng ngô và lật lướt qua các bức ảnh chụp chuyến đi du thuyền của họ đến Tangier vào tháng Tám
Nỗi sợ
Nỗi sợ truyền từ người sang người,
Không hay biết chi,
Như chiếc lá truyền đi cơn rùng mình
Sang một chiếc khác.
Bỗng chốc toàn bộ cây nhất loạt rung rung,
Mà nào có thấy một làn gió động.
— Charles Simic
Miłosz ABC – Sự mầu nhiệm (Miraculousness)
Là một con người và sống giữa con người là điều mầu nhiệm, dẫu cho ta biết được các việc gớm ghiếc và các tội ác mà người ta có khả năng thực hiện. Ngày ngày ta cùng nhau dựng nên một tổ ong khổng lồ có hàng triệu ô trong đó ta gửi vào mật ngọt của các tư tưởng, các khám phá, các phát minh, các công việc, các cuộc đời. Ngay cả lối ví von ấy cũng khó lòng chính xác; nó quá tĩnh tại, bởi lẽ công việc chung của ta, dù ta gọi nó bằng tên gì – xã hội, văn minh, polis trong Hi-lạp ngữ – đều luôn biến đổi và tự phô bày ra theo nhiều màu khác nhau, chịu chi phối của thời gian hoặc lịch sử. Lại nữa, đây cũng là một miêu tả chưa đủ đầy, do nó làm lơ điều quan trọng nhất hạng: rằng sự sáng tạo tập thể này được trao sức sống bởi nguồn nhiên liệu riêng tây, ẩn tàng chính là những khát vọng và quyết định cá nhân. Sự lạ lùng về ơn gọi khác thường của con người chủ yếu nằm ở chỗ họ là một sinh vật nực cười, đời đời thiếu chín chắn, vậy nên một bọn trẻ con có tâm tính rất ư thất thường, cười đây khóc đó, lại là minh hoạ rõ nhất cho sự thiếu trang nghiêm của con người. Một vài năm trôi đi, rồi bất thần chúng là người lớn, nắm quyền kiểm soát và được cho là sẵn sàng đưa ra các tuyên cáo về các việc công và thậm chí – ai mà mong chờ điều này kia chứ! – còn tự mình lãnh lấy bổn phận làm cha làm mẹ, mặc dù chuyện hẳn sẽ tốt đó nếu trước nhất họ có hẳn cho mình cả một cuộc đời để sửa soạn cho điều này.
Phải nên, không nên
Người ta không nên yêu lấy mặt trăng.
Cây rìu trên tay y chớ nên mất đi sức nặng.
Vườn cây nên dậy mùi táo thối
Và nên để tầm ma mọc lên ít nhiều.
Người ta khi nói không nên dùng lời theo lòng mê thích,
Cũng chớ tách chẻ hạt ra hầu thấy được thứ bên trong.
Không nên làm rơi vụn bánh mì, cũng chớ nên nhổ vào lửa
(Ít ra tôi được dạy như thế hồi ở Lithuania).
Khi bước lên những bậc thang cẩm thạch,
Kẻ lậu hèn ấy, hãy lấy giày cố khoét cho chúng mẻ ra
Như nhắc rằng những bậc thang đâu thể còn đó hoài hoài.
— Czesław Miłosz
Chửi thề (Curse) (động từ). Là dùng một cây hèo ngôn từ làm điệu bộ tuồng như hăng hái dốc sức quất tới tấp.[1] Đây là một hoạt động mà trong văn chương, nhất là trong hí kịch, thường làm cho nạn nhân đến chỗ vong mạng. Dầu vậy, cái hoạ lãnh phải một đòn chửi thề là một mối nguy cơ chỉ làm nên một khoản nhỏ khi người ta ấn định các mức phí bảo hiểm sinh mạng.
Czesław Miłosz
Tởm lợm (Disgust)
Chính Józef Czapski kể tôi nghe câu chuyện này xảy ra hồi Cách mạng Nga. Trong một tiệm ăn ở ga tàu hoả, có một người đàn ông đang ăn, một người trông biệt khác với khung cảnh xung quanh nhờ vào lối vận y phục và cử chỉ, và đây hiển nhiên là người thuộc giới trí thức tiền chiến. Ông ấy thu hút sự chú ý của một đám lưu manh cũng đương ngồi ở tiệm. Chúng qua bàn ông ấy rồi bắt đầu chế giễu ông ấy, sau cùng thì chúng còn nhổ vào xúp của ông ấy nữa. Người đàn ông này không làm gì để tự vệ và cũng không gắng sức xua đi bọn côn đồ. Chuyện này diễn ra cả một đỗi lâu. Đột nhiên ông ấy rút ra khỏi túi một khẩu súng lục, đưa nòng súng vào miệng rồi tự bắn mình. Hẳn nhiên cái ông ta gặp phải ở đây chính là giọt nước cuối cùng của một cái li vốn đã đầy tràn cảm giác gớm ghê trước cái xú lậu vốn đã dấy lên trong lòng bấy lâu. Rõ ràng ông ta là người mong manh, được nuôi dạy ở một chốn hoà nhã trước đây từng bảo vệ ông tránh được thực tại bị xử hung bạo vốn được các thành phần hạ lưu chấp nhận là lẽ bình thường. Sự hung bạo và bỉ lậu ấy đã vươn tới được bề mặt cùng với cuộc cách mạng và trở thành một phẩm chất của đời sống Xô-viết.
Năm 1939, cư dân Wilno và Lwów bất thần khám phá ra vẻ xám xịt và xú lậu của đời sống thế này. Tôi dám đánh liều mà đoán định rằng Stanislaw Ignacy Witkiewicz đã tự sát không hẳn do nỗi khiếp sợ mà do cơn tởm lợm trước cái điều ông biết sẽ xảy đến, cái mà ông đã miêu tả trong những chương sau cùng của quyển tiểu thuyết Pożegnanie jesieni (Giã từ mùa thu). George Orwell, người chưa từng đọc Witkiewicz, sau rốt đã tả đời sống thường nhật dưới sự cai trị của trật tự mới theo cùng một cách ở trong quyển 1984: xám xịt, nhơ nhuốc, chán chường, đủ các mùi bay ra từ mấy tiệm ăn rẻ tiền. Gọi cái loại mẫn cảm này là “mĩ cảm” thì chưa rốt ráo. Tốt hơn ta nên ngẫm xem trong cuộc nhân sinh thì điều chi không thể cam chịu được và ngẫm về cái sự quy tụ những điều này về một mối trong một số hoàn cảnh nhất định. Từ đó dẫn đến một kết luận rằng bảo vệ con người là một sự cần thiết, thậm chí, nếu cần, bằng cách gói họ lại trong một vỏ bọc của các ảo tưởng.
Arthur Koestler
Từ ngữ và vũ khí
Bài nói chuyện khai mạc cuộc Triển lãm Sách Quốc tế tại
European Forum, Alpbach, tháng Tám 1959.
Khi
các vị mở một cuộc triển lãm sách, người ta kì vọng các vị sẽ nói mấy thứ êm ái
về sức mạnh của ngôn từ, hay sức mạnh của tâm trí đối với vật chất. Tôi tin vào
cả hai, và tôi tin rằng đa số các vị tin vào cả hai. Điều tôi muốn nêu ra là những
kẻ cầm giữ vận mệnh các vị không tin vào điều nào trong số đó, mặc dù họ thường
vờ rằng mình có tin.
Làm
sao ta có thể giải thích được rằng, trong thời đại khi con người di chuyển ở vận
tốc âm thanh, và âm thanh được truyền ở vận tốc ánh sáng, dầu vậy việc tự do lưu
thông từ ngữ lại bị chặn đứng bởi một bức tường vô hình chạy quanh địa cầu; làm
sao có thể có chuyện rằng trạng huống này giờ đây đã kéo dài bốn mươi năm, dài
hơn quãng thời gian của một thế hệ?
Đi
trách cứ phía bên kia sẽ không đưa ta đi đến đâu. Một bông hồng là một bông hồng,
một con nhím là một con nhím, và một nhà nước toàn trị là một nhà nước toàn trị.
Bản tính của con nhím đòi hỏi nó phải xù lông lên trước ngôn từ, và bản tính của
nhà nước toàn trị đòi chuyện họ phải tự bảo vệ mình bằng một bức màn kiểm duyệt
xù lông, những trạm chặn sóng vô tuyến, những biên giới khép đóng. Bản tính một
nhà nước toàn trị còn là can đảm khi đối diện các mối đe doạ hữu hình và hèn nhát
khi đối diện mối đe doạ duy nhất mà họ sợ: ngôn từ.
Các
vị lãnh đạo của phương Tây không nhận ra được chỗ yếu nhược này bởi vì họ đặt nhiều
tin cậy vào sức mạnh của vũ khí hơn là vào sức mạnh của từ ngữ. Nếu chuyện không
phải vậy, bức tường lặng thinh vây quanh nửa thế giới này hẳn không tồn tại được,
gần như bất khả xâm phạm, trong bốn mươi năm trời.
Đằng
sau bức tường ấy, lần đầu tiên trong lịch sử, người ta đạt được một thế độc quyền
Nhà nước hoàn toàn, không chỉ đối với sản xuất và phân phối thương phẩm, mà còn
đối với sản xuất và phân phối ý tưởng, quan điểm và cảm xúc. Đây không phải lời
cáo buộc, đây là lời phát biểu một thực tế. Nhưng thực tế còn là chuyện rằng sự
cộng tồn bắt đầu ở chỗ sự hồ nghi liễu kết. Một sự hồ nghi chỉ có thể kết liễu được
khi sự tự do lưu thông từ ngữ được khôi phục.
Xét theo bản chất các sự vật, tự do mậu dịch về từ ngữ là điều lợi ích cho ta và kháng chống lại lợi ích của phía bên kia Do vậy ta phải khiến nó trở thành một phần của cuộc mà cả ngoại giao và sẵn sàng trả một cái giá để có được nó. Nghe chừng đáng ngạc nhiên, toan tính này chưa bao giờ được thực hiện. Các vị lãnh đạo của chúng ta mà cả các vấn đề về thủ tục, các vấn đề về vũ khí, các vấn đề về sự công nhận ngoại giao, nhưng các món vũ khí tâm lí chưa bao giờ được khiến trở nên một luận điểm mà cả nghiêm túc.
Những từ đầu tiên
Những từ đầu tiên nhiễm ô uế
Tựa con nước trên sông buổi sáng nọ
Chảy cùng mớ nhuốc nhơ
Nào quảng cáo nào tin trang nhất các báo.
Thức tôi uống chỉ mỗi ý nghĩa từ trí óc thẳm sâu,
Là thứ chim và cỏ và đá cùng uống.
Để mọi sự chảy trôi
Lên tới bốn thứ nguyên tố,
Lên tới nước và đất và lửa và khí.
— Marin Sorescu
Những dao, giấc mộng
Tôi mơ thấy trên một bề mặt phẳng
Tôi đã bày ra sao những con dao
đủ hình đủ cỡ.
Ở đó đã sẵn có nhiều dao đến mức
tôi không thể đếm nổi,
cũng chẳng thấy hết đặng. Ai đó đã toi đời
bởi một trong những con dao ấy.
— Novica Tadić
Câu chuyện tình cảm
Rốt cuộc, ta gặp nhau càng lúc càng thường.
Một bên giờ đồng hồ là tôi,
còn em, bên kia,
tựa như hai tay nắm chiếc bình tro.
Chỉ từ ngữ lượn bay giữa đôi ta,
đàng trước và đàng sau.
Chúng xoáy lượn hiển hiện gần như,
đoạn thì,
tôi khuỵu gối thụp xuống,
ấn khuỷu tay vào mặt đất,
chỉ đặng nom xem mấy lá cỏ ra sao
khi rạp mình bên dưới đám từ ngữ,
tuồng như dưới chân một sư tử chạy phóng qua.
Từ ngữ chúng xoay xoay giữa đôi ta,
đàng trước và đàng sau,
và tôi càng yêu em, chúng càng
lặp lại - trong cơn xoáy lượn hiển hiện gần như,
da capo - cái kết cấu làm nên vật chất.
— Nichita Stănescu
Sách, mộng
Trên chiếc ghế thấp, quyển sách
tự mình dở ra.
Một luồng hơi thốc tới —
Là Chúa thở mà
ra.
— Novica Tadić
Các vết thương của hạnh vận
tức thị dấu thích, không phải sẹo.
Việc này chỉ hay tin đặng
qua lời của thi nhân.
Truyền thuyết làm nên thơ
là chỗ ngụ, chẳng phải chỗ náu thân
— Hannah Arendt
Đằng trước một siêu thị
Đằng trước một siêu thị
tôi tìm thấy một hộp giấy bồi rỗng không
và ngồi vào trong đó
Cô nhơn ngãi già rồ
sẽ đi lối đây và mua tôi
Tôi sẽ lại là của nàng, của nàng vĩnh
viễn
Nàng sẽ mang tôi trên tay tiến vào buổi đêm này
— Novica Tadić
Từ một thứ cũ kĩ
Từ một thứ cũ kĩ
(một phần toà nhà nát đổ trông gớm ghê)
người ta nom ra ngoài
Họ vỗ vỗ đầu,
nói thoắng, lưỡi thì thè ra
Miệng thì xéo xó
ở đủ mọi phía
Nháy mắt, phát ra
mấy tiếng rên
Và tai họ nhúc nhích
như lá thường xuân khô
— Novica Tadić
Một thứ chín muồi
Một thứ chín muồi
Không phải tổ ấm của sâu
cũng không phải thứ quả ta ăn được
nó mọc
trên một nhành cây
mà tôi không nhận ra
trong một khu vườn
ở ngoại vi thị trấn
bên dưới mấy
ô cửa sổ tối đen
— Novica Tadić
Đầu buổi chiều hôm
Sự sống chảy rỉ hết
trong làn nhẹ mỏng dâng cao
của đám mây căng phồng
đơm lại bằng ánh dương
— Giuseppe Ungaretti
Ambrose Bierce
Năm mới mừng vui
Một
kẻ say rượu nghèo với dáng vẻ tiều tuỵ trở về căn nhà tồi tàn của y ngay những
thời khắc đầu tiên của năm mới. Các chuông nhà thờ vang lên những tiếng thiệt lớn
xát vào ánh trăng trắng ngà đương nằm trên lớp bùn tuyết nhão nhoét. Khi y nghe
tràng thanh âm reo mừng, báo tin năm mới ra đời, con tim y đập rộn vào tấm áo gi-lê
cũ tựa hồ tiếng búa tạ mang nỗi niềm ăn năn.
Y độc
thoại, “sao không nhân những tiếng chuông ấy đặng mà tuyên bố rằng một sự quyết
tâm mới nay đã xuất hiện? Mấy tuần qua mình chẳng làm được một sự gì như thế, và
giờ đến lúc rồi. Mình sẽ thề bỏ từ rày.”
Y đã
thề, và lúc ấy một ánh sáng chừng như rọi xuống lối y đương đi; vợ y tay cầm cây
đèn thiếc bước ra khỏi nhà. Y ào chạy tới lòng hăm hở muốn gặp nàng. Nàng thấy trong
mắt y hiện ra một ý chí mới lạ và thiêng liêng. Nàng nhận ra nó ngay – nàng đã
từng thấy nó trước đây. Họ ôm nhau oà khóc. Đoạn y duỗi thẳng lại cái mớ tàn tạ
của một hình hài vốn từng là đấng nam nhi, nhướng đôi mắt lên nhìn tầng trời và
một tay giơ lên sao cho thiệt gần chốn trời cao, và ở đó dưới ánh trăng suông, chỉ
có mỗi cô vợ lòng đương kinh ngạc, và các thiên thần, và một đôi con bò sữa, làm
chứng nhân cho cuộc này, y thề rằng từ thời khắc ấy y sẽ kiêng dứt các thức rượu
say sưa cho đến ngày tử biệt. Đoạn đưa mắt nhìn xuống và dịu dàng nhoẻn miệng cười
với đôi mắt người vợ, y nói: “Đây chẳng là điều phải sao, em yêu?” Gương mặt ánh
lên vẻ rạng rỡ cùng niềm vui mới, nàng đáp:
“Phải
lắm, John – ta làm một li nhé.” Rồi họ làm một li, nàng pha đường còn y uống trơn.
Chỗ ấy
nay người ta vẫn còn chỉ cho du khách biết.
Đoàn Duy chuyển ngữ
Xứ sở này
Ở xứ sở này? Phải, tôi đã ở xứ sở này.
Lưu vong đến ở nhiều dạng hình
và nơi chốn.
— Ryszard Krynicki
Đêm nay
Làn gió thoảng làm nên lan can ấy
đặng cho tôi tựa vào đó lòng sầu bi này
trong đêm nay
Versa, 22 tháng Năm, 1916
— Giuseppe Ungaretti